Urszula Wilk doskonale pamięta swoją pierwszą podróż do Księżyc. Z Wrocławia trzeba było jechać autobusem, dwukrotnie się przesiadać, choć odległość wynosiła niespełna czterdzieści kilometrów.
Razem z mężem, malarzem Eugeniuszem Mincielem, szukała wówczas starego domu do remontu. Początkowo rozglądali się w okolicach Gór Sowich. O gospodarstwie w Księżycach powiedzieli im znajomi.
Zjawiskowa nazwa nowego miejsca
– Trochę przypadek, trochę zauroczenie. Szukaliśmy domu do remontu w okolicach Gór Sowich, kiedy spotkani znajomi opowiedzieli nam o domu w Księżycach. Już sama nazwa była zjawiskowa - poruszała wyobraźnię, zanim jeszcze zobaczyliśmy to miejsce – wspomina Urszula Wilk.
Na miejscu spodobało im się właściwie wszystko, co dla innych mogło być utrudnieniem. Wieś była zaniedbana, dojazd niewygodny, a młodzi artyści nie mieli nawet samochodu. Za to przestrzeni było pod dostatkiem.
– Zachwyciło nas za to, że za wsią kończy się droga. Było w tym coś obiecującego, jakby dalej zaczynała się przestrzeń, której szukaliśmy – opowiada malarka.
Zostali. Z czasem dawną wiejską zabudowę zaczęły wypełniać pracownie, a do Księżyc sprowadzali się kolejni znajomi z wrocławskiego środowiska artystycznego. Nikt nie planował tworzenia tutaj kolonii artystów. Jedni szukali domu, inni miejsca, w którym bez ograniczeń mogliby malować, rzeźbić czy pracować z ceramiką.
Nie było żadnego planu zakładania artystycznej osady. Kolejni znajomi z Akademii Sztuk Pięknych szukali domu, miejsca do życia i pracy. Tak, za sprawą znajomości i zbiegów okoliczności, przybywało we wsi osób, których codzienność wiązała się ze sztuką.Urszula Wilk
Wieś z historią i artystyczną teraźniejszością
Księżyce leżą około czterech kilometrów od Wiązowa, w powiecie strzelińskim. Przed wojną miejscowość nosiła nazwę Knischwitz. O jej przeszłości przypominają dawne zabudowania gospodarcze i kościół św. Józefa Oblubieńca, wzniesiony na początku XX wieku.
Przez lata była to przede wszystkim wieś rolnicza. Dzisiaj nadal zachowuje swój charakter, choć obecność artystów sprawiła, że zaczęto o niej mówić także poza granicami gminy.
Księżyce można postrzegać nie tylko jako niewielką miejscowość wiejską, ale również jako miejsce o coraz ciekawszym znaczeniu kulturalnym. Ich wyjątkowość wynika z połączenia wiejskiego krajobrazu, lokalnej historii oraz obecności artystów, którzy mają wpływ na to, jak miejscowość jest postrzegana przez mieszkańców oraz osoby z zewnątrz.Agnieszka Puzyniak, zastępca burmistrza Miasta i Gminy Wiązów.
Jednymi z twórców, którzy również związali się z Księżycami, są Elżbieta Janczak-Wałaszek i Krzysztof Wałaszek. Ona zajmuje się ceramiką, rzeźbą i projektowaniem. W jej pracach często pojawiają się zwierzęta: psy, koty, owce i ptaki, którym nadaje charakterystyczne, niekiedy żartobliwe formy. On tworzy obrazy, grafiki, kolaże i obiekty ceramiczne. W jego pracach pojawiają się odniesienia do życia społecznego i polityki, ironiczne komentarze, wyraziste kolory i napisy.
W Księżycach pracuje także wspomniany na początku Eugeniusz Minciel, malarz związany z nurtem abstrakcji. W swoich obrazach eksperymentował z różnymi materiałami, wykorzystując między innymi cement, smołę czy żwir. Jego twórczość prezentowana była na wystawach w Polsce i za granicą. W 2014 roku został odznaczony Brązowym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.
Sztuki plastyczne to jednak tylko część artystycznej historii Księżyc. Z miejscowością związana jest też Mirka Szychowiak, poetka i autorka opowiadań. Jej tom „Jeszcze się tu pokręcę” był w 2011 roku nominowany do Nagrody Literackiej Nike. Jej córka Julia Szychowiak otrzymała w 2008 roku Wrocławską Nagrodę Poetycką Silesius za debiutancki tom „Po sobie”. Z Księżycami związany jest również artysta plastyk Bogdan Szychowiak.
O tym, jak wielu twórców znalazło swoje miejsce w tej części Dolnego Śląska, przypomina album wydany w 2013 roku przez Gminną Bibliotekę Publiczną w Wiązowie. Publikacja „Art Księżyce. Księżycowi artyści z satelity”, przygotowana pod redakcją Barbary Ewy Wyki, przedstawia dorobek piętnastu artystów związanych z Księżycami i innymi miejscowościami gminy Wiązów.
Dla samorządu był to jeden ze sposobów pokazania bogactwa miejscowego środowiska twórczego. Ale współpraca z artystami zaczęła się znacznie wcześniej i nie kończy się na publikacjach czy wystawach.
– Artyści chętnie wspierają lokalne inicjatywy, takie jak Pola Nadziei czy Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy, przekazując swoje prace na licytacje – podkreśla Agnieszka Puzyniak.
W gminie organizowane są również spotkania autorskie, podczas których mieszkańcy mogą poznawać twórców i ich dorobek.
Obrazy, które wychodzą z pracowni
Dla Urszuli Wilk przeprowadzka do Księżyc oznaczała przede wszystkim zmianę warunków pracy. W mieście trudno było znaleźć miejsce, w którym można swobodnie rozłożyć kilka dużych płócien i pracować nad nimi jednocześnie. W dawnym gospodarstwie takie ograniczenia zniknęły.
– Posiadanie dużej pracowni to niesamowity komfort — mogę pracować nad wieloma obrazami jednocześnie, swobodnie rozkładać duże płótna, odejść od nich i spojrzeć z dystansu – mówi artystka.
Z czasem jej sztuka zaczęła wychodzić poza mury pracowni. W ogrodzie i pobliskim lesie pojawiły się instalacje z cyklu „Bluemetrie”. Malowane tkaniny zawieszone między drzewami tworzyły kompozycje zmieniające się pod wpływem światła, pogody i otoczenia.
W 2021 roku pracownie Urszuli Wilk, Eugeniusza Minciela oraz Elżbiety Janczak-Wałaszek i Krzysztofa Wałaszka odwiedzili uczestnicy międzynarodowego projektu SATELLITEN, poświęconego sztuce współczesnej na Śląsku. Była to okazja, by zobaczyć nie tylko gotowe prace, ale również miejsca, w których powstają.
Sama Wilk przyznaje, że trudno jej oddzielić własne malarstwo od otoczenia, w którym żyje od tylu lat.
– Myślę, że Księżyce mają swoje genius loci. Przestrzeń, światło i bliskość przyrody kształtują moją wrażliwość i znajdują wyraz w malarstwie, choć ten związek może być na pierwszy rzut oka nieoczywisty – wyjaśnia.
Jej obrazy pokazywano między innymi w Niemczech i Chinach. W 1995 roku otrzymała stypendium nowojorskiej Fundacji Pollock-Krasner, a dwadzieścia lat później zdobyła główną nagrodę podczas międzynarodowego biennale akwareli w chińskim Shenzhen.
Podczas zagranicznych podróży często opowiada o miejscowości, w której mieszka. Zwykle zaczyna od żartu.
– Kiedy opowiadam, skąd przyjechałam, mówię o maleńkiej wsi pod Wrocławiem, a później odrobinę zmieniam jej nazwę i dodaję, że mieszkam „na Księżycu” — on the Moon. To zawsze wywołuje uśmiech – opowiada.
Są sąsiadami, ale nie wszyscy interesują się sztuką
Choć w Księżycach od wielu lat mieszkają artyści, nie oznacza to, że wieś codziennie żyje wystawami i wernisażami. Wiele prac powstaje za zamkniętymi drzwiami domowych pracowni. Ich autorzy prowadzą zwyczajne życie, podobnie jak pozostali mieszkańcy.
Urszula Wilk nie ukrywa, że zainteresowanie twórczością wśród sąsiadów jest ograniczone.
– Zostaliśmy przyjęci bardzo życzliwie. Przez lata staliśmy się po prostu sąsiadami, częścią tej samej miejscowości i jej codziennych spraw. Sama sztuka nie budzi jednak wśród mieszkańców szczególnie dużego zainteresowania. Chciałabym powiedzieć to uczciwie – przyznaje.
To ważna uwaga, szczególnie w kontekście pomysłów na rozwijanie działalności kulturalnej w Księżycach. Sam fakt, że we wsi mieszkają uznani twórcy, nie wystarczy, by wszyscy mieszkańcy zaczęli interesować się ich pracą.
Dostrzega to również zastępca burmistrza Wiązowa. – Nie można jednak z góry zakładać, że relacje między artystami a mieszkańcami są zawsze bliskie lub jednakowe. Ważne jest, aby mieszkańcy byli włączani w planowanie wydarzeń i mieli możliwość współtworzenia inicjatyw kulturalnych – mówi Agnieszka Puzyniak.
Jednym z pomysłów jest organizacja niewielkich wydarzeń, które przybliżałyby sztukę osobom niemającym z nią na co dzień kontaktu. Mogłyby to być warsztaty dla dzieci i dorosłych, wystawy malarstwa i fotografii, spotkania z autorami czy spacery po miejscowości połączone z opowieściami o jej historii.
Nie chodzi przy tym wyłącznie o promowanie dorobku artystów. Mieszkańcy również mogliby wnieść do takich spotkań własne historie, wspomnienia i wiedzę o Księżycach.
Fundacja Urszuli Wilk i pomysły na przyszłość
W 2026 roku powstała Fundacja Urszuli Wilk. Jej działalność ma służyć wspieraniu przedsięwzięć artystycznych, budowaniu współpracy oraz dokumentowaniu i upowszechnianiu dorobku Urszuli Wilk i Eugeniusza Minciela.
– Wierzę, że wiele wartościowych przedsięwzięć artystycznych zaczyna się od spotkania. Ktoś wnosi własne doświadczenie, ktoś inny odmienny sposób patrzenia i nagle pojawia się możliwość zrobienia czegoś wspólnie – mówi Urszula Wilk.
Artystka chciałaby, aby fundacja łączyła twórców, instytucje kultury, samorządy i przedsiębiorców zainteresowanych wspieraniem sztuki. Liczy również na to, że dzięki niej w samych Księżycach będzie więcej okazji do spotkań i wspólnej pracy.
Pierwsze przedsięwzięcia fundacji wykraczają już poza granice gminy. Jednym z nich jest wystawa Eugeniusza Minciela „Punktum — obrazy z pamięci”, przygotowana we współpracy z Ziębickim Centrum Kultury oraz Ośrodkiem Kultury i Sztuki we Wrocławiu.
Również samorząd dostrzega możliwość szerszej współpracy, między innymi z instytucjami działającymi we Wrocławiu i na terenie aglomeracji wrocławskiej. Agnieszka Puzyniak uważa, że Księżyce mogą zainteresować osoby, które szukają na Dolnym Śląsku mniej znanych miejsc, chcą poznać lokalną historię lub spotkać artystów w ich naturalnym otoczeniu.
Nie ma jednak gotowego programu przekształcenia wsi w ośrodek turystyczny. Na razie mowa o możliwościach, które trzeba byłoby rozwijać wspólnie z mieszkańcami i twórcami.
– Widzę taką możliwość, pod warunkiem, że rozwój tego pomysłu będzie stopniowy i oparty na współpracy. Można zacząć od niewielkich, regularnych wydarzeń, współpracy z artystami oraz promocji już istniejącego dziedzictwa twórczego – tłumaczy zastępca burmistrza.
Jak dodaje, w perspektywie kolejnych lat zależałoby jej na tym, żeby Księżyce stały się bardziej rozpoznawalne, nie tracąc przy tym swojego wiejskiego charakteru. Ważne miałoby być również większe zaangażowanie mieszkańców w przedsięwzięcia kulturalne.
Powrót na Księżyc
Od pierwszej wizyty Urszuli Wilk w Księżycach minęło już trochę czasu. Wieś się zmieniła. Domy i gospodarstwa są bardziej zadbane, a nazwiska mieszkających tu artystów można znaleźć w katalogach wystaw, publikacjach i informacjach o nagrodach przyznawanych w Polsce i za granicą.
Nie zmieniło się natomiast to, co kiedyś przyciągnęło malarkę i jej męża. Nadal można tu znaleźć ciszę, bliskość przyrody i miejsce do pracy. Księżyce pozostały niewielką wsią, w której artyści są przede wszystkim mieszkańcami i sąsiadami.
Być może w przyszłości będzie tu więcej wystaw, warsztatów i spotkań. Na razie najważniejsze pozostaje to, że twórcy, którzy przed laty przyjechali w poszukiwaniu domu, postanowili zostać.
Urszula Wilk lubi wracać do Księżyc po zagranicznych podróżach. Do znajomego domu, ogrodu i pracowni. A gdy ktoś pyta, dlaczego warto odwiedzić tę miejscowość, ma prostą odpowiedź:
– Zaproszenie najchętniej zaczęłabym od prostego pytania: „Czy byliście już na Księżycu?”. Jeśli nie — zapraszamy.
Tekst i zdjęcia: materiały informacyjne Stowarzyszenia Aglomeracja Wrocławska.
Źródło: materiały prasowe