Od oczyszczalni ścieków do ptasiego rezerwatu – nowe życie Pól Osobowickich

Pola te przez ponad sto lat służyły jako oczyszczalnia ścieków. Przestały pełnić tę rolę po wybudowaniu przez miasto dużej, nowoczesnej oczyszczalni na Janówku. Rola Pól Osobowickich diametralnie się zmieniła – stały się jednym z najcenniejszych przyrodniczo terenów nie tylko miasta, ale i regionu.

Dzika natura potrzebuje ludzkiego wsparcia

Ma tu powstać rezerwat przyrody. Jednak aby tak się stało, konieczna jest ważna inwestycja służąca odtworzeniu terenów podmokłych, zwiększeniu retencji i ochronie wyjątkowej bioróżnorodności tego miejsca. Wrocławskie Inwestycje właśnie ogłosiły przetarg na to ważne zadanie.

Historia Pól Osobowickich jest wyjątkowa. Od przełomu XIX i XX wieku przez ponad sto lat funkcjonowała tu wrocławska oczyszczalnia ścieków. Specyficzny sposób użytkowania terenu i długotrwały dopływ ścieków wpłynęły na kształtowanie się unikalnych zbiorowisk roślinnych oraz cennych siedlisk wodno-błotnych.

Gdy w 2015 roku teren został wyłączony z eksploatacji komunalnej, drenaż przestał być zasilany ściekami. W efekcie działający przez lata system odwodnienia zaczął stopniowo przesuszać obszar, zagrażając jego wyjątkowym walorom przyrodniczym.

Niezwykły skarbiec natury

Przeprowadzone inwentaryzacje przyrodnicze pokazały, jak niezwykle cenny jest to teren. Pola Osobowickie to prawdziwy skarbiec natury, który bezwzględnie trzeba uratować.

Na obszarze Pól występuje 206 cennych gatunków roślin, grzybów i porostów oraz zwierząt.

Pola irygacyjne to żywy, złożony ekosystem, który po latach eksploatacji sam rozpoczął proces regeneracji. To unikatowa przestrzeń, gdzie w granicach dużego miasta można zaobserwować pełne spektrum zjawisk przyrodniczych - od sukcesji roślin po powrót rzadkich gatunków ptaków.

prof. Marcin Kadej, Wydział Nauk Biologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego

Niezwykle ważne miejsce dla ptaków

Obszar ten jest szczególnie cenny ze względu na występujące tam gatunki ptaków. Pola Irygacyjne są jedną ze 170 wyznaczonych w Polsce lądowych ostoi ptasich IBA (Important Bird Areas) o znaczeniu międzynarodowym, a jednocześnie jedyną położoną w całości w granicach administracyjnych miasta.

Został on wpisany na listę IBA ze względu na liczną populację lęgową podróżniczka. Najcenniejszymi występującymi gatunkami ptaków są: podróżniczek, jarzębatka, derkacz, lerka, bocian biały, błotniak stawowy, łabędź krzykliwy, dzięcioł średni, dzięcioł czarny, czapla biała, żuraw, gąsiorek.

Setki gatunków roślin, w tym niezwykle cenne

Na Polach Irygacyjnych występuje łącznie 428 gatunków roślin, 19 z nich to gatunki cenne, w tym sześć objętych jest ochroną prawną. To m.in. czosnek kątowy i wężowy, salwinia pływająca, róża francuska. Dodatkowo na Polach rośnie także turzyca Bueka – gatunek uznany za wymarły na Dolnym Śląsku.

Na Polach Irygacyjnych zamieszkuje co najmniej 180 gatunków zwierząt. Wśród nich są 22 ssaki objęte ochroną, w tym m.in. bóbr europejski, mopek zachodni czy karlik drobny. Są także cztery chronione gatunki gadów, m.in. jaszczurka zwinka czy jaszczurka żyworodna oraz 10 chronionych gatunków płazów: ropucha zielona, kumak nizinny, rzekotka drzewna.

Pola nie mogą wyschnąć

Kluczowe dla przyszłości Pól Irygacyjnych jest przywrócenie im odpowiednich warunków wodnych. Przez lata system kanałów, rowów i zastawek utrzymywał ten teren w stanie podmokłym. Po zakończeniu irygacji obszar ten zaczął wysychać, a część infrastruktury wodnej uległa degradacji.

Dziś chcemy ten proces odwrócić. Odpowiedni poziom wód gruntowych jest niezbędny, by chronić torfowiska, trzcinowiska i wilgotne łąki, a wraz z nimi związane z tymi siedliskami gatunki roślin i zwierząt.

Katarzyna Szymczak-Pomianowska, dyrektor Departamentu Strategii i Zrównoważonego Rozwoju UM Wrocławia

W służbie naturze: co się zmieni?

Projekt zakłada częściową rewitalizację przyrodniczą i hydrotechniczną obszaru. Jednym z jej kluczowych elementów będzie budowa płytkiego, jak najbardziej naturalnego zbiornika retencyjnego z otwartym lustrem wody. Powstanie również wyspa lęgowa oraz pryzma ziemna, która stworzy dogodne warunki do rozrodu ptaków. To wszystko zostanie ulokowane w wyschniętym starorzeczu, a zasilane będzie przez przebiegające tam naturalne cieki wodne.

System hydrologiczny uzupełni osiem zastawek na rowach melioracyjnych. Dzięki nim możliwe będzie sterowanie poziomem wody w zależności od aktualnych warunków hydrologicznych.

Głównym celem projektu „Pola Osobowickie - utrzymanie terenów podmokłych i związanej z nimi bioróżnorodności oraz utworzenie atrakcyjnego obszaru edukacyjno-rekreacyjnego dla mieszkańców Wrocławia, Dolnego Śląska i turystów” jest ochrona i wzmocnienie bioróżnorodności oraz rozwój zielono-niebieskiej infrastruktury na obszarze Pól Osobowickich, które ze względu na swoje unikatowe walory przyrodnicze stanowią istotny element lokalnej sieci ekologicznej.

Piotr Paś, prezes Wrocławskich Inwestycji

Inwestycja obejmie również remediację gruntów w miejscach, w których stwierdzono historyczne zanieczyszczenia. Prace będą prowadzone zgodnie z decyzjami Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska, a ich celem będzie usunięcie zanieczyszczeń i przywrócenie gruntom właściwych funkcji. Całość prac będzie przebiegać pod ścisłym i stałym nadzorem przyrodniczym i hydrologicznym.

Nowy zbiornik retencyjny z wyspą lęgową

Planowany zbiornik będzie miał 6,4 ha powierzchni lustra wody. Zostanie podzielony na strefę wschodnią i zachodnią, ze spiętrzeniami oraz wypłyceniami przybrzeżnymi. W jego centralnej części powstanie wyspa przeznaczona dla ptactwa wodno-błotnego. Ważnym elementem inwestycji będzie również pryzma ziemna o powierzchni około czterech hektarów.

Jej ukształtowanie zostało zaplanowane z uwzględnieniem potrzeb żołny - ptaka, który zakłada kolonie lęgowe w stromych, odsłoniętych skarpach. Część nasypu pozostanie więc nieporośnięta. Stroma, niemal pionowa skarpa o wysokości od dwóch do trzech metrów stworzy ptakom warunki do wykonania nor lęgowych. Pozostała część nasypu zostanie odpowiednio ustabilizowana, aby ograniczyć erozję.

Wojciech Kaim, kierownik projektu z Wrocławskich Inwestycji

Zarówno zbiornik z wyspą, jak i pryzma pozostaną zamknięte dla zwiedzających. To celowe rozwiązanie – najważniejsze będzie zapewnienie zwierzętom spokojnych i bezpiecznych miejsc do życia i rozrodu.

Tysiące roślin stworzą nowe siedliska

Rewitalizacja nie będzie polegała wyłącznie na wykonaniu urządzeń hydrotechnicznych. Ważną częścią projektu będzie odtworzenie odpowiedniej roślinności. Wzdłuż brzegów zbiornika zaplanowano nasadzenia roślin pływających, zanurzonych i wynurzonych. Pojawią się między innymi: jeżogłówka gałęzista, kosaniec żółty, sitowie leśne, niezapominajka błotna, turzyce, strzałka wodna, łączeń baldaszkowaty, salwinia pływająca, kotewka orzech wodny, lilia wodna i osoka aloesowata.

Rośliny będą sadzone w zagęszczeniu około 10 sztuk na metr kwadratowy, a z czasem będą naturalnie rozprzestrzeniać się po akwenie. Roślinność wodno-błotna będzie pełnić kilka funkcji jednocześnie: pomoże oczyszczać wodę, stabilizować brzegi i tworzyć kolejne siedliska dla zwierząt. Przy zbiorniku pojawią się również schronienia i budki lęgowe dla różnych gatunków.

Inwestycja dla klimatu i mieszkańców

Przywrócenie właściwego poziomu wód będzie miało znaczenie nie tylko dla roślin i zwierząt. Większa retencja wody, zwiększenie wilgotności gleby i odbudowa naturalnych procesów przyrodniczych wpłyną również na mikroklimat.

Większe parowanie i wilgotność powietrza mogą ograniczać skutki miejskiej wyspy ciepła, a zatrzymywanie wód opadowych zwiększy odporność obszaru na skutki suszy i podtopień. Rozwój zieleni i wzrost różnorodności biologicznej pomogą natomiast tworzyć bardziej odporne na zmiany klimatu środowisko miejskie.

Pola Osobowickie bliżej rezerwatu

Planowana inwestycja jest także ważnym krokiem w kierunku objęcia Pól Osobowickich ochroną.

Pod koniec października 2025 roku Prezydent Wrocławia i Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska podpisali list intencyjny dotyczący utworzenia na tym terenie rezerwatu przyrody. Jego celem byłaby ochrona mozaiki cennych siedlisk – między innymi łąk i szuwarów oraz żyjących na tym obszarze rzadkich i zagrożonych gatunków.

Ewentualne utworzenie rezerwatu nie oznaczałoby całkowitego zamknięcia terenu. Ruch turystyczny i spacerowy odbywałby się jednak w sposób kontrolowany po wyznaczonych ścieżkach edukacyjnych i w punktach obserwacyjnych. Najcenniejsze fragmenty pozostałyby wyłączone z ruchu, aby ograniczyć presję na przyrodę.

Nowy rozdział w historii Pól Osobowickich

Pola Osobowickie stopniowo przechodzą niezwykłą przemianę. Teren, który przez dziesięciolecia był elementem miejskiej infrastruktury komunalnej, ma stać się przestrzenią, w której priorytetem będzie ochrona przyrody, retencja wody i zwiększanie odporności miasta na zmiany klimatu.

Planowana inwestycja łączy rozwiązania hydrotechniczne z ochroną przyrody. Zamiast walczyć z wodą, ma pomóc zatrzymać ją tam, gdzie jest najbardziej potrzebna. Zamiast przekształcać cenne siedliska, ma stworzyć warunki do ich odbudowy i dalszego rozwoju.

Nadchodzący przetarg Wrocławskich Inwestycji będzie kolejnym krokiem w kierunku przywrócenia Polom Osobowickim ich naturalnego, podmokłego charakteru i ochrony jednego z najcenniejszych przyrodniczo obszarów Wrocławia.

Całkowita wartość inwestycji szacowana jest na ponad 20 milionów złotych. Projekt otrzymał 14,8 mln zł dofinansowania ze środków Unii Europejskiej w ramach działania „Ochrona przyrody i klimatu – Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych Wrocławskiego Obszaru Funkcjonalnego” z Programu Fundusze Europejskie dla Dolnego Śląska 2021-2027. W ramach przyznanego dofinansowania kwota 13,3 mln zł stanowi finansowanie UE, a kwota 1,5 mln zł współfinansowanie krajowe z budżetu państwa.

Źródło: materiały prasowe