Viola organista

Viola organista podczas Forum Musicum

Pomysłodawcą violi organista, instrumentu klawiszowo-smyczkowego, był Leonardo da Vinci. Jego szkice, zapisane w prywatnych notatkach z lat 1489-1492, znanych jako Codice Atlantico, pokazują ewolucję koncepcji od średniowiecznej liry korbowej do konstrukcji, która według zamysłu wynalazcy miała przypominać klawesyn.

Autor „Portretu Cecylii Gallerani”, sam będąc muzykiem, pragnął stworzyć instrument doskonały, łączący możliwość wykonywania struktur wielogłosowych na klawiaturze z ciągłym, ekspresyjnym dźwiękiem violi.

Podczas Forum Musicum możliwości tej zapomnianej formy zaprezentuje Sławomir Zubrzycki, który kilkanaście lat temu stworzył własną wersję tego instrumentu.

Historia instrumentu

Tworząc instrument, artysta nawiązał do konstrukcji z przełomu XVI i XVII wieku, opartych na tej samej zasadzie działania, co projekt Leonarda da Vinciego.

Pierwszy taki instrument, nazwany Geigenwerk, zbudował w 1575 roku w Norymberdze Hans Heiden. Choć przypisywał sobie autorstwo wynalazku, jego udoskonalona wersja z 1600 roku niemal dokładnie odzwierciedlała mechanizm opracowany ponad sto lat wcześniej przez da Vinciego.

Instrument Heidena, opisany później w słynnym dziele „Syntagma Musicum” Michaela Praetoriusa, inspirował kolejnych twórców w całej Europie. Na przestrzeni wieków pomysł powracał pod różnymi nazwami, między innymi jako Lyrichord, Bogenklavier czy klawiolin.

We wszystkich tych instrumentach zasada wydobywania dźwięku była podobna. Naciśnięcie klawisza powodowało zbliżenie struny do obracających się kół lub poruszającego się paska, które pełniły funkcję smyczka violi.

Program koncertu

Sławomir Zubrzycki jest absolwentem Akademii Muzycznej im. Krzysztofa Pendereckiego w Krakowie i od 2014 roku popularyzuje violę organista. Jak podkreśla, „rekonstrukcja instrumentu i rekonstrukcja repertuaru to dwa równoległe procesy”.

Podczas festiwalowego koncertu wykona utwory z repertuaru renesansowego i barokowego. Zabrzmią dzieła mistrzów szkoły franko-flamandzkiej. W czasach ich działalności granica między muzyką instrumentalną a wokalną była płynna, czego przykładem będzie prezentacja pieśni „Susanne un jour” w dwóch wersjach.

Nie zabraknie również renesansowych tańców, między innymi z tabulatury Jana z Lublina, a także utworów Marina Marais, francuskiego wirtuoza violi da gamba na dworze Króla Słońce.