Magdalena Talik: Po tragicznych wydarzeniach z Krakowa w sobotę 7 listopada wiele osób w całej Polsce zadaje sobie pytanie: czy teraz możemy bezpiecznie chodzić w miejsca publiczne, uczestniczyć w masowych wydarzeniach. Czy jesteśmy bezpieczni? Jak sobie radzić z tym lękiem?
Luba Ślósarz: Takie tragiczne wydarzenia mogą zachwiać naszym poczuciem bezpieczeństwa.
Kiedy dowiadujemy się o przemocy, szczególnie takiej, która wydaje się nagła i nieprzewidywalna, zaczynamy zastanawiać się, czy coś podobnego mogłoby przydarzyć się również nam lub naszym bliskim.
To naturalna reakcja. Nasz umysł próbuje przewidywać zagrożenia, aby nas przed nimi chronić. Problem pojawia się wtedy, gdy zaczynamy przeceniać prawdopodobieństwo niebezpieczeństwa i postrzegać świat jako miejsce, w którym zagrożenie czyha na każdym kroku.
Warto pamiętać, że pojedyncze, nawet bardzo dramatyczne wydarzenie, nie oznacza, że nagle wzrosło ryzyko podobnych sytuacji w naszym codziennym życiu.
Nie powinniśmy pozwolić, aby strach zaczął ograniczać naszą aktywność, kontakty z innymi czy uczestnictwo w wydarzeniach publicznych.
Pomocne może być ograniczenie ciągłego śledzenia doniesień medialnych, szczególnie tych, które wielokrotnie pokazują dramatyczne obrazy i szczegóły tragedii. Warto korzystać ze sprawdzonych źródeł informacji, zachować zwykłe zasady bezpieczeństwa i starać się wracać do codziennych aktywności.
Wśród wielu pytań, jakie pojawiły się po tragedii w Krakowie, są m.in. te, czy dzieci a zwłaszcza młodzież nie będą próbowały naśladować takich zachowań?
Przywołam tutaj znane badania psychologa Alberta Bandury, które pokazały, że agresji można się uczyć poprzez obserwowanie innych. W jednym z eksperymentów dzieci oglądały, jak dorosła osoba zachowuje się agresywnie wobec lalki Bobo.
Później, kiedy same miały okazję się nią bawić, częściej powtarzały zaobserwowane zachowania. Nie oznacza to jednak, że każdy, kto obserwuje agresję, zacznie zachowywać się agresywnie.
Duże znaczenie ma to, kogo obserwujemy. Jeśli jest to ktoś, kogo podziwiamy, kto nam imponuje albo jest dla nas autorytetem, łatwiej możemy przejmować jego zachowania.
Ważne jest również to, jakie konsekwencje przynosi dane zachowanie. Jeśli widzimy, że ktoś dzięki agresji zdobywa popularność, uznanie albo osiąga swój cel, możemy uznać, że takie zachowanie się opłaca.
W takich okolicznościach prawdopodobieństwo naśladowania agresji może wzrosnąć, ale nie jest to regułą. Sama obserwacja przemocy nie oznacza, że zaczniemy ją naśladować.
Dlatego tak ważne jest, w jaki sposób mówimy o podobnych tragediach. Nie powinniśmy nadmiernie koncentrować uwagi na sprawcy, a tym bardziej przedstawiać go jako osoby wyjątkowej, tajemniczej czy w jakikolwiek sposób godnej zainteresowania lub podziwu.
Zamiast tego warto mówić o konsekwencjach przemocy, osobach, które ucierpiały, oraz o sposobach zapobiegania podobnym sytuacjom.
Bardzo ważne jest również rozwijanie u młodych ludzi krytycznego myślenia. Warto pokazywać im, że nie muszą powtarzać zachowań innych osób tylko dlatego, że są one popularne czy przyciągają uwagę.
Umiejętność samodzielnego oceniania sytuacji, kierowania się własnymi wartościami i przeciwstawiania się presji otoczenia jest ogromnym zasobem.
Kiedy dochodziło do ataków w szkołach, wspólnie z innymi pracownikami Uniwersytetu Medycznego, apelowaliśmy o odpowiedzialne przekazywanie informacji. Chodziło przede wszystkim o to, aby nie rozpowszechniać bezrefleksyjnie niepotwierdzonych wiadomości, nie nagłaśniać sensacyjnych doniesień i nie koncentrować całej uwagi na sprawcach przemocy.
Ważne jest również to, aby dzieci i młodzież wiedziały, jak reagować, gdy zetkną się z niepokojącymi informacjami, na przykład w mediach społecznościowych.
Dziecko ma prawo do prywatności, własnych rozmów i spraw, którymi dzieli się z rówieśnikami. Powinno jednak wiedzieć, że jeśli pojawia się informacja o poważnym zagrożeniu dla czyjegoś zdrowia lub życia, należy powiedzieć o tym zaufanej osobie dorosłej.
To dorośli powinni przejąć odpowiedzialność za ocenę sytuacji i podjęcie odpowiednich działań.
Dziecko nie powinno czuć, że musi samodzielnie sprawdzać wiarygodność niepokojących doniesień, szukać dodatkowych informacji czy rozwiązywać sytuacji, która może być niebezpieczna. Dlatego tak ważne jest, aby wiedziało, do kogo może się zwrócić i miało pewność, że zostanie potraktowane poważnie.
Kiedy dowiedziała się Pani o strzelaninie w Krakowie na jakie szczegóły tej sprawy zwróciła Pani uwagę jako psycholog?
Moją uwagę zwróciły między innymi komentarze medialne dotyczące zdrowia psychicznego sprawcy. Pojawiły się wypowiedzi, w których zaburzenia psychiczne niemal automatycznie łączono z agresją i przemocą.
Obawiam się, że takie przekazy mogą nasilać stygmatyzację osób doświadczających problemów ze zdrowiem psychicznym. Mogą utrwalać błędne przekonanie, że osoba z zaburzeniem psychicznym jest niebezpieczna dla otoczenia.
Tymczasem zdecydowana większość osób z zaburzeniami psychicznymi nie przejawia zachowań agresywnych, a osoby te mogą również same doświadczać przemocy.
Nie można na podstawie pojedynczego tragicznego wydarzenia wyciągać wniosków dotyczących całej grupy osób zmagających się z trudnościami psychicznymi.
Drugą kwestią, która mnie niepokoi, są psychologiczne konsekwencje takich wydarzeń dla społeczeństwa. Podobnie jak po wcześniejszych atakach w szkołach, możemy obserwować wzrost lęku, szczególnie u osób, które już wcześniej miały trudności z poczuciem bezpieczeństwa.
Takie wydarzenia mogą wzmacniać przekonanie, że świat jest niebezpieczny, a zagrożenie może pojawić się wszędzie. Szczególnie jeśli przez dłuższy czas jesteśmy narażeni na powtarzające się, dramatyczne doniesienia medialne.
Nie chodzi oczywiście o to, aby ignorować rzeczywiste zagrożenia. Ważne jest jednak, aby zachować proporcje między ostrożnością a lękiem.
Nie powinniśmy rezygnować z wychodzenia z domu, spotkań z innymi ludźmi czy uczestniczenia w wydarzeniach dlatego, że doszło do tragicznego zdarzenia.
Uczestniczyła pani w pracach Uniwersytetu Medycznego i Fundacji Prospołeczny.org nad aplikacją Kids Alert, instrukcją dla rodziców i nauczycieli, z której wiedzą, jak reagować w różnych sytuacjach, jak informować dzieci.
Bardzo zachęcam rodziców i nauczycieli do korzystania z tych materiałów. Zawierają one praktyczne wskazówki dotyczące tego, jak rozmawiać z dziećmi i nastolatkami o niepokojących wydarzeniach, jak reagować na ich lęk i jak pomagać im odzyskiwać poczucie bezpieczeństwa.
Ważne jest, aby dostosowywać sposób rozmowy do wieku dziecka, nie przekazywać mu nadmiernej ilości drastycznych informacji, ale jednocześnie nie bagatelizować jego obaw. Dzieci potrzebują przede wszystkim spokojnej, dostępnej emocjonalnie osoby dorosłej, która wysłucha ich pytań i pomoże im zrozumieć sytuację.
Chciałabym również zwrócić uwagę na bezpłatną publikację Dolnośląskiego Ośrodka Polityki Społecznej „W dobrym stanie. Poradnik zdrowia psychicznego dla mieszkańców Dolnego Śląska”, której jestem autorką.
Poradnik jest dostępny w Internecie i składa się z trzech części.
Pierwsza dotyczy dbania o zdrowie psychiczne oraz radzenia sobie z trudnościami i sytuacjami kryzysowymi. W drugiej wyjaśniam, kiedy i gdzie warto szukać profesjonalnej pomocy. Trzecia zawiera praktyczne informacje, w tym numery telefonów i adresy instytucji udzielających wsparcia w zakresie zdrowia psychicznego.
Zależało mi na tym, aby była to publikacja przystępna i użyteczna, z której można skorzystać zarówno wtedy, gdy chcemy zadbać o własne zdrowie psychiczne, jak i w sytuacji, gdy my sami lub ktoś z naszych bliskich potrzebuje pomocy.
*Luba Ślósarz – psycholog, doktor nauk społecznych w zakresie psychologii, certyfikowana psychoterapeutka CBT, pracownik naukowo-dydaktyczny na Uniwersytecie Medycznym im. Piastów Śląskich we Wrocławiu.
