Przedmieście Mikołajskie

Pl. Jana Pawła II i Legnicka wśród najpiękniejszych miejsc we Wrocławiu

Reprezentacyjna brama miejska, żeliwny most Królewski, potężne kościoły, fabryki, okazałe kamienice i zielone promenady. Z tego wszystkiego do dziś ocalały pojedyncze domy. Zapraszamy w podróż w czasie na Przedmieście Mikołajskie i odkrycie miejsca takiego, jakie było kiedyś. W XIX w. było to jedno z najpiękniejszych miejsc we Wrocławiu.

Jarek Ratajczak 2019-01-11 10:24:43

Stojąc dziś na przystanku tramwajowym na pl. Jana Pawła II, trudno sobie wyobrazić, że w tym miejscu (u zbiegu ul. Ruskiej i św. Mikołaja) dawni wrocławianie widzieli fosę i Bramę Mikołajską (Nikolai Tor), którą na przełomie XV i XVI wieku, w obawie przed najazdami husyckimi, rozbudowano o dwie fortyfikacje bastejowe i przystosowano do ustawienia artylerii.

Przedmieście Mikołajskie aż do Popowic

Przedmieście Mikołajskie (Nikolai Vorstadt) ciągnęło się na zachód od centrum miasta, od bramy Mikołajskiej (dziś pl. Jana Pawła II) aż do Popowic. Obejmowało średniowieczne osady Szczepin, Sokolniki i Nabycin, czyli okolice dzisiejszych ulic Szczepińskiej, Sokolniczej, Nabycińskiej, Rybackiej i Zachodniej. 

– Przedmieście Mikołajskie związane było z rybołówstwem i ogrodnictwem. Położone nad Odrą wsie: Szczepin, Sokolniki i Nabycin zaopatrywały miasto w ryby, warzywa i owoce. Z Wrocławiem łączył je handel, a dzieliła Brama Mikołajska – mówi Maciej Łagiewski, dyr. Muzeum Miejskiego Wrocławia.

Rycina, źródło: Muzeum Miejskie Wrocławia. Fot. Janusz Krzeszowski.

– Po bramie nie ma już śladu, ale w średniowieczu, za nią, widać było, to co i dzisiaj – wieżę dawnej świątyni św. Barbary, dziś jest to cerkiew prawosławna przy ul. św. Mikołaja. Podziemny przebieg fundamentów Bramy Mikołajskiej jest w obecnym przejściu podziemnym pod placem Jana Pawła II.

Brama Mikołajska na planie Weinerów z 1562 r.

Przez kilka stuleci Przedmieście utrzymywało swój ogrodniczy charakter. Dopiero w XVII i XVIII w. pojawiły się tam wały i fosy miejski.

Brama Mikołajska w roku 1427 została powiększona o przedbramie, a w latach 1479-1503 zbudowano obok niej dwie basteje: 4-kondygnacyjną od strony południowej i mniejszą od strony północnej. Od tego czasu brama i towarzyszące jej fortyfikacje kilkakrotnie rozbudowywano. 

Muzeum Miejskie Wrocławia

– Z lewej strony widać Bramę Mikołajską, charakterystyczny zbieg ul. św. Mikołaja i Ruskiej, oraz świątynię św. Barbary. Plan Weinerów z 1562 r. prezentowany na wystawie „1000 lat Wrocławia” w Muzeum Miejskim Wrocławia.

Wieża kościoła i Zegar Kluskowy

W 2014 r. na wieżę dawnego kościoła św. Barbary – dziś katedry prawosławnej wrócił Zegar Kluskowy. Poniżej materiał filmowy z tego wydarzenia.
– Pierwsze wzmianki o Zegarze Kluskowym odnotowano na przełomie XV i XVI wieku. Podczas rekonstrukcji odtworzyliśmy historyczny kolor tynkowego cyferblatu. Tu chcę zaznaczyć, że większość zegarów ma tarczę wykonaną z metalu. Ciekawostką jest sposób zapisu cyfry cztery. Są to cztery rzymskie jedynki, a nie jak obecnie piszemy jedynka i piątka – wyjaśnia Zdzisław Żak z Biura Miejskiego Konserwatora Zabytków we Wrocławiu.

Kościół św. Mikołaja – już go nie ma

Brama Mikołajska, jak i całe Przedmieście Mikołajskie swoje nazwy zawdzięczają dawnej świątyni św. MikołajaKościół powstał w połowie XIII w., później był trzykrotnie przebudowywany. Uszkodzony podczas walk o Festung Breslau, po 1945 r. został rozebrany. Obecnie w jego miejscu znajduje się skwer z krzyżem – pl. św. Mikołaja.

Rok 1908, dawny kościół św. Mikołaja widziany z ul. Rybackiej / źródło: fotopolska.eu

– Świątynia wzmiankowana była już w XII wieku jako własność klasztoru cystersów z Lubiąża. Być może pełniła ona także funkcję stacji dla wędrowców i hospicjum, na co wskazywałoby jego wezwanie – mówi Maciej Łagiewski.

Przedmieście Mikołajskie dawniej i dziś

Po lewej stronie zdjęcie z roku 1938, Königsplatz (plac Królewski). W roku 1945 większość zabudowań przy placu została zburzona w wyniku zniszczeń w czasie oblężenia Festung Breslau. Zachowała się tylko bogata kamienica czynszowa z 1841, przebudowana w 1879 na neorenesansowy pałac, obecnie siedziba Akademii Muzycznej. Po prawej stronie pl. Jana Pawła II w roku 2018.
rok 1938 rok 2018

Źródło: fotopolska.eu. Rok 2018 fot. Janusz Krzeszowski

Burzą bramę i budują most Królewski

W 1808 r., podczas wojen napoleońskich, Francuzi wyburzyli mury obronne. W 1820 r. zburzono Bramę Mikołajską, a w 1822 przerzucono przez Fosę Miejską żeliwny most Królewski (Königsbrücke). To od tego momentu Przedmieście zaczęło się zmieniać.

– Powstawały szerokie arterie, zabudowane wielkimi, pięciopiętrowymi kamienicami czynszowymi, i okazałe place, do których dochodziły linie komunikacji miejskiej. Już w 1825 r. dzisiejsza ulica Legnicka miała brukowaną nawierzchnię. Przy obecnej ulicy Nabycińskiej stanął gmach legendarnego Teatru Thalia. W podwórkach ukryto liczne warsztaty i małe zakłady przemysłowe. Były też większe fabryki, gorzelnie i browary – zaznacza historyk.

źródło: Breslau und dessen Umgebungen Breslau 1833 / fotopolska.eu

– Po lewej stronie, lata 1830-1840, kościół św. Barbary, Bank Alexanderhaus i most Królewski. Po prawej stronie , most Królewski, za nim bank braci Alexander, wieża kościoła św. Barbary, w tle kościół garnizonowy.

Pl. Jana Pawła II dawniej i dziś

Rok 1916, pl. Jana Pawła II, po lewej stronie widać bank braci Alexander (Bank Alexanderhaus) – wzniesiony w 1827 r. w miejscu zburzonej Bramy Mikołajskiej, uszkodzony w czasie Festung Breslau, ostatecznie rozebrany pod koniec lat 60. XX w. Za nim jest wieża kościoła św. Barbary, a po prawej stronie fontanna Alegoria Walki i Zwycięstwa.
przed 1945 r. obecnie 2018 r.

Źródło: fotopolska.eu. Rok 2018, fot. Janusz Krzeszowski

Plac Jana Pawła II

Dziś place Jana Pawła II i Solidarności to jeden duży węzeł komunikacyjny. Przed wojną to były dwa oddzielone zabudową place.

Historia pl. Jana Pawła II (do roku 2006 – pl. 1 Maja) sięga roku 1866, gdy w związku z rozwojem potrzeb komunikacyjnych miasta zlikwidowano most Królewski, a znajdującą się pod mostem fosę został zasypano. Plac powstał wg projektu budowniczego miejskiego Hansa Zimmermanna. W północnej części, w 1900 r. ustawiono pomnik Otto von Bismarcka (nie istnieje), a naprzeciw, od strony południowej – w 1905 r. fontannę z rzeźbami Ernsta Segera, przedstawiającymi Walkę i Zwycięstwo. W 1970 r. ze względów komunikacyjnych fontannę przesunięto o kilka metrów.

O dawnej świetności placu świadczy siedziba Akademii Muzycznej. To była kamienica czynszowa z 1841 r., przebudowana w roku 1879 na neorenesansowy pałac, później siedziba Śląskiego Towarzystwa Ubezpieczeń od Ognia.

Plac Solidarności

Pl. Solidarności do roku 2000 był placem Czerwonym. Po wyburzeniu murów miejskich była tam wartownia wojskowa, stąd pochodzi niemiecka nazwa Wachtplatz – plac Wartowniczy.

pl. Solidarności, źródło: fotopolska.eu

– Lata 1938-1940, Wachtplatz (pl. Solidarności) – widok od zbiegu Friedrich-Wilhelm-Str. (ul. Legnickiej) i Fischer Gasse (ul. Rybacka) na północny zachód. Na wprost ul. Rybacka wraz z nieistniejącym kościołem św. Mikołaja. Na prawo dwa budynki dawnej fabryki papierosów Eckstein-Halpaus Zigarettenfabrik. Jeden z nich, zajmuje sklep meblowy Manhattan, drugi to siedziba Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” Dolny Śląsk.

Pl. 1 Maja w powiększeniu

Zdjęcie lotnicze z 5 kwietnia 1938. Zobacz szczegóły okolic placu Jana Pawła II i pl. Solidarności. Zachował się jedynie budynek dawnej fabryki tytoniu (pl. Solidarności 1-3-5). Zabudowa placów została zniszczona w czasie oblężenia Festung Breslau, tak jak zabudowa całego ciągu ulicy Legnickiej.
źródło: fotopolska.eu

Ul. Legnicka – jeździli nią królowie

To była zawsze jedna z najdłuższych i najważniejszych komunikacyjnych dróg we Wrocławiu. Do 1945 r. dzisiejsza Legnicka była Friedrich-Wilhelm-Straße (na odcinku od Fosy Miejskiej do placu Strzegomskiego) i Frankfurterstraße (od pl. Strzegomskiego do ul. Na Ostatnim Groszu). Była początkowym fragmentem szosy berlińskiej (Berliner Chaussee), prowadzącej z Wrocławia do Berlina.

Historia ul Legnickiej sięga dawnego śląskiego traktu handlowego biegnącego z zachodu na wschód. Nim też kupcy wrocławscy podążali przez Środę Śląską i Legnicę w stronę Brandenburgii i Saksonii.

– Droga po raz pierwszy została wymieniona w zapisie dopiero w 1443 r. jako ulica Piaskowa, rozciągająca się od Bramy Mikołajskiej do dzisiejszego placu Strzegomskiego. Najprawdopodobniej nazwa ta miała związek ze znajdującymi się w jej okolicy złożami piasku rzecznego, naniesionymi przez istniejące wówczas w sąsiedztwie starorzecze Odry – mówi Maciej Łagiewski.

W XIX w. była to jedna  z najpiękniejszych ulic miasta.

– Po obu jej stronach rozciągały się szerokie deptaki, obsadzone drzewami, na które wychodzono wprost z lokali gastronomicznych i sklepów, ulokowanych na parterach reprezentacyjnych kamienic – zaznacza historyk.

Cmentarz Wielki przy ul. Legnickiej

– Nekropolia szybko zyskała renomę elitarnego miejsca pochówków, stając się swoistym panteonem wybitnych wrocławian. Wkrótce zapełniły go ciekawe artystycznie pomniki nagrobne oraz okazałe rodzinne mauzolea. Do 1945 r. funkcjonował jako ważne miejsce pamięci na mapie Wrocławia, a spacer po nim był lekcją historii miasta. Przetrwał drugą wojnę światową, jednak w 1957 r. postanowiono o jego całkowitej likwidacji. Potłuczone groby wykorzystano  jako wtórny materiał budowalny, zaś pole cmentarne zasypano ziemią, wznosząc na nim bloki oraz pawilony handlowe. Dziś po Cmentarzu Wielkim, poza nielicznymi fotografiami, nie pozostał praktycznie żaden ślad – mówi Maciej Łagiewski.

źródło: Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau. Bd. I - 3 Teil. Ludwig Burgemeister und Günther Grundmann Wilh. Gottl. Korn Verlag, Breslau Breslau 1934 / fotopolska.eu

– Cmentarz Wielki (Grosser Friedhof) otwarto w 1777 r. – był między dzisiejszymi ulicami: Legnicką, Braniborską, Dobrą oraz Trzemeską. Na zdjęciu kaplica cmentarna na cmentarzu przy ul. Legnickiej 42-48, lata 1920-1933

Pl. Strzegomski dawniej i dziś

Przed 1945 r. – plac Strzegomski rok 1943, dawniej: Striegauer Platz. Od 2 września 2011 schron jest siedzibą Muzeum Współczesnego Wrocław. W roku 1913 ukończono budowę ewangelickiego kościoła pw. św. Pawła. Obecnie jest tam centrum medyczne DOLMED.
przed 1945 r. obecnie 2018 r.

Źródło: fotopolska.eu. Rok 2018, pl. Strzegomski, fot. Janusz Krzeszowski

Tam, gdzie DOLMED, był kościół

W latach 20. XX wieku powstała przy ul. Legnickiej modernistyczna zabudowa, będąca częścią wielkich osiedli mieszkaniowych Szczepina i Popowic. W 1942 r. przy placu Strzegomskim stanął okrągły schron przeciwlotniczy projektu Richarda Konwiarza.

– Dziś, spacerując wśród blokowisk przy ul. Legnickiej, bardzo trudno wyobrazić sobie, że do 1945 r. było to jedno z największych skupisk zabudowy czynszowej we Wrocławiu – zaznacza Maciej Łagiewski.

W roku 1913 przy obecnym placu Strzegomskim ukończono budowę ewangelickiego kościoła pw. św. Pawła wraz z parafialnym centrum społeczno-kulturalnym. Masywna i wysoka wieża kościoła, zwieńczona dwoma neorenesansowymi hełmami dominowała nad zachodnią częścią Wrocławia. Obecnie jest tam, powstały w 1977 r., budynek Dolnośląskiego Centrum Medycznego DOLMED.

Była rzeźnia miejska, jest Magnolia

Na przełomie XIX i XX wieku przy ul. Legnickiej wybudowane zostały według projektu Osthoffa i Rimplera rzeźnia miejska i targ bydła. Obiekt, jako jeden z nielicznych znajdujących się przy ul. Legnickiej, przetrwał wojnę.

źródło: fotopolska.eu / źródło: Magnolia Park

– Zakłady Mięsne zburzono w 1999 r., na ich miejscu wybudowano w 2007 r. centrum handlowe Magnolia Park. Na zdjęciu po lewej stronie, lata 1900-1910, ul. Legnicka, rzeźnia miejska.

Wojna i zniszczenia

Maciej Łagiewski opowiada, że w 1945 r. Przedmieście Mikołajskie stało się jednym z głównych celów radzieckiego natarcia na twierdzę Wrocław.

Domy, kościoły i budynki przemysłowe stanęły w płomieniach. Nie mniej niszczycielskie były działania obrońców. Aby utrudnić szturmującym natarcie, generał Hermann Niehoff kazał wysadzać w powietrze całe ulice w zachodniej części miasta. Z gęsto zabudowanej, wielkomiejskiej dzielnicy ocalały tylko pojedyncze domy
Przedmieście Mikołajskie po wojnie, źródło: Muzeum Miejskie Wrocławia

Zburzyli Cuprum

W roku 1967 przy placu 1 Maja (obecnie Jana Pawła II) wzniesiono biurowiec Cuprum. Była to siedziba Zakładów Badawczych i Projektowych Cuprum. Zburzono go w maju 2015 r. W tym miejscu ma powstać nowoczesny kompleks biurowo-usługowy o nazwie Cuprum Square. 

W latach 1979-1981 wybudowano pod skrzyżowaniem na placu 1 Maja podziemne przejścia dla pieszych (ostatecznie oddane do użytku w marcu 1984) i zlikwidowano pętlę tramwajową przed biurowcem Cuprum.

galeria

Przedmieście Mikołajskie: fakty i daty

  • Przedmieście Mikołajskie to historyczna nazwa, na zachód od średniowiecznego centrum miasta - od dzisiejszego pl. Jana Pawła II aż do Popowic
  • 1472 r. Brama Mikołajska została powiększona o przedbramie, a w latach 1479-1503 zbudowano obok niej dwie basteje
  • 1777 r. otwarto przy obecnej ul. Legnickiej – Cmentarz Wielki (Grosser Friedhof)
  • 1822 r. na obecnym pl. Jana Pawła II, przerzucono przez Fosę Miejską żeliwny most Królewski
  • 1823 r. powstaje plac przed mostem Królewskim (An-der-Königsbrücke-Platz), później plac Królewski (Königsplatz). Od 1945 r. pl. 1 Maja, od 2006 r. pl. Jana Pawła II
  • 1825 r. dzisiejsza ulica Legnicka miała brukowaną nawierzchnię
  • 1913 r. przy obecnym pl. Strzegomskim ukończono budowę ewangelickiego kościoła pw. św. Pawła (nie istnieje)
  • 1942 r. przy pl. Strzegomskim stanął okrągły schron przeciwlotniczy projektu Richarda Konwiarza
  • 1967 r. przy placu 1 Maja (obecnie Jana Pawła II) wzniesiono biurowiec Cuprum. Zburzono go w 2015 r.
  • 1979-1981 r. wybudowano pod skrzyżowaniem na placu 1 Maja podziemne przejścia dla pieszych
  • 1999 r. przy ul. Legnickiej zburzono zakłady mięsne, na ich miejscu wybudowano w 2007 r. centrum handlowe Magnolia Park
  • 2000 r. pl. Czerwony zmienia nazwę na pl. Solidarności, przez wojną był to Wachtplatz – plac Wartowniczy
  • 2014 r. na wieżę dawnego kościoła św. Barbary – dziś katedry prawosławnej wrócił XV wieczny Zegar Kluskowy