300 lat niezwykłej historii

Plac Wolności – od wojskowej musztry do forum kultury

fot. Jarek Ratajczak

W tym miejscu wszystko zaczęło się od żołnierskiej musztry, później obradował tam Sejm Śląski i organizowano międzynarodowe targi przemysłowe. W PRL-u urządzono składowisko materiałów budowlanych i parking. Później było wielkie targowisko, gdzie pierwsze szlify z kapitalizmu zdobył niejeden wrocławski biznesmen. Dziś przy tym reprezentacyjnym miejskim skwerze są najważniejsze instytucje kultury. Zapraszamy na wędrówkę przez niemal 300 lat historii pl. Wolności.

Jarek Ratajczak 2019-06-05 08:44:16

Plac Wolności – dziś reprezentacyjny, z Narodowym Forum Muzyki, Muzeum Teatru im. Henryka Tomaszewskiego, Operą Wrocławską i promenadą jeszcze kilkanaście lat temu był zaniedbany i zniszczony. Po wojnie na placu gromadzono gruz i cegły, z których odbudowywano Warszawę, a we Wrocławiu budowano Kościuszkowską Dzielnicę Mieszkaniową (KDM) oraz dzielnicę PKWN – obecnie pl. Legionów.

Tak się zmienił pl. Wolności

Z widocznego na zdjęciu południowego skrzydła Pałacu Królewskiego pozostał jedynie fragment po lewej stronie, w którym znajduje się Muzeum Teatru im. Henryka Tomaszewskiego. Ta fotografia najlepiej pokazuje, jak zmienił się plac w ciągu minionego pół wieku.

Plac Wolności: lata 60. XX wieku i kwiecień 2019 r. źródło: Muzeum Miejskie Wrocławia / Jarek Ratajczak

Historia pl. Wolności na wystawie

Do 16 czerwca 2019 r. w Pałacu Królewskim można zobaczyć wystawę poświęconą historii pl. Wolności. Prezentowane są ryciny, plany, zdjęcia, pocztówki i mapy. Kuratorem wystawy jest historyk Tomasz Kozubek z Muzeum Miejskiego Wrocławia.

 

Historia placu Wolności we Wrocławiu

Historia placu Wolności we Wrocławiu

Termin od 12 kwietnia 2019 do 16 czerwca 2019

Miejsce Pałac Królewski – Muzeum Historyczne

Zobacz
Tomasz Kozubek, fot. Jarek Ratajczak

– Pokazaliśmy całą historię tego znanego, wrocławskiego skweru, który przez lata swojego istnienia stał się jednym z symboli Wrocławia i ważnym miejscem spotkań mieszkańców miasta – podkreśla.

Pl. Wolności po wojnie

Historyk podkreśla, że w wyniku walk bardzo mocno ucierpiał także gmach Generalnej Komendantury (obok opery), który kompletną ruiną stał się już po kapitulacji Wrocławia. Zniszczenia nie ominęły także Muzeum Zamkowego.

Chociaż po zakończeniu oblężenia polska grupa pionierska, która dotarła do budynku, zastała go w miarę niezłym stanie (oprócz północno-wschodniego skrzydła), to jednak pożar muzeum z 13 maja 1945 r. spowodował ogromne szkody. Zdołano ocalić tylko przybudówkę do południowego skrzydła, przyległe sale w dawnej galerii zachodniej oraz skrzydło północno-zachodnie.

Lata 1920-1928 , ul. Świdnicka koło budynku komendantury, źródło: fotopolska.eu

– Na zdjęciu na pierwszym planie Generalna Komendantura, za nią opera. W 1989 r. we wschodniej części placu, w sąsiedztwie miejsca, gdzie była komendantura, postawiono pomnik Ofiar Stalinizmu projektu Tadeusza Tellera.

Plac i Forum Królewskie

W średniowieczu teren ten był słabo zabudowany i niemal niezaludniony. W XIV wieku wzniesiono w tym miejscu część potężnych fortyfikacji miejskich z półkolistymi basztami.

Historia obecnego pl. Wolności związana jest z Pałacem Królewskim, który w 1750 r. został kupiony przez króla pruskiego Fryderyka II Hohenzollerna od rodziny Spätgenów. Wrocław był trzecią stolicą Prus – po Berlinie i Królewcu. Wraz z zakupem pałacu został wytyczony, wówczas jeszcze w obrębie fortyfikacji, plac ćwiczeń.

Historyk Tomasz Kozubek podkreśla, że walory tego terenu, początkowo przeznaczonego do ćwiczeń wojskowych, zostały dostrzeżone przez Fryderyka Wilhelma IV, który postanowił stworzyć tu Forum Królewskie – symbol potęgi i dobrobytu państwa oraz świadectwo siły monarchii.

– Na placu i w jego pobliżu zaczęły powstawać budynki, które świetnie obrazują, jak przez lata miejsce to było areną rywalizacji trzech sił: króla (Pałac Spätgenów, Królewski Sąd Miejski i Więzienie), wojska (koszary, magazyny, Generalna Komendantura) oraz stanów, czyli arystokracji, szlachty i mieszczaństwa (siedziba Sejmu Śląskiego, Teatr Miejski, Promenada) – wylicza historyk

Widok na plac ok. 1780 r. , źródło: Muzeum Miejskie Wrocławia

– Wojskowy charakter placu – z musztrami i defiladami z okazji uroczystości państwowych – utrzymał się przez kolejne wieki aż do końca II wojny światowej – mówi Tomasz Kozubek, Muzeum Miejskie Wrocławia.

Nazwa placu – od ćwiczeń do wolności

W ciągu całej swojej historii plac był różnie nazywany. Ze względu na pierwotne przeznaczenie nadano mu miano placu Ćwiczeń (Exercierplatz lub Exerzierplatz). Później zaczęto używać określenia Palais-platz, co było nawiązaniem do pałacu.

Po II wojnie światowej, jako jeden z pierwszych placów, otrzymał nazwę placu Wolności, obowiązującą do dziś, chociaż w połowie lat 50. XX w. krótko funkcjonowało jeszcze określenie plac Bolesława Bieruta

Tomasz Kozubek dodaje, że po 1916 r. oficjalnie już zmieniono nazwę na plac Zamkowy (Schloßplatz). Na początku lat 30. XX w. postanowiono znów ją zmienić – tym razem na plac Republiki (Platz der Republik), jednak nie utrzymała się ona długo, gdyż naziści po dojściu do władzy przywrócili poprzednią formę. 

Do końca I wojny światowej plac Ćwiczeń (coraz częściej nazywany Palais-platz ze względu na Pałac Królewski) wykorzystywano przede wszystkim do różnego rodzaju wydarzeń państwowo-wojskowych: parad, defilad, musztr oraz mszy polowych. 

Początek XX w. i rok 2019, źródło: Muzeum Miejskie Wrocławia / 20 maja 2019 r. fot. Jarek Ratajczak

Plac Wolności w latach 20. XX w.

źródło: Muzeum Miejskie Wrocławia

Pałac Królewski – skrzydło południowe

Ulokowany na placu Wolności, w sąsiedztwie Narodowego Forum Muzyki oraz Opery Wrocławskiej, niewielki budynek to fragment dawnego skrzydła południowego Pałacu Królewskiego. Ta część pałacu została wzniesiony w duchu florenckiego renesansu w latach 1843-1846 według projektu Friedricha Augusta Stülera, wkrótce stając się głównym elementem placu Ćwiczeń.

– W 1926 r. w Pałacu Królewskim utworzono muzeum, drugie piętro skrzydła południowego mieściło okazałą ekspozycje wnętrz – od baroku do klasycyzmu, instrumentów muzycznych, wyrobów złotniczych, pamiątek po znanych wrocławskich poetach oraz wystawę sztuki secesyjnej – wylicza Tomasz Kozubek.

W 1945 r. budynek został zniszczony, jego większą część rozebrano w latach 60. XX wieku, zachowując jedynie niewielki fragment dawnego skrzydła południowego. Przez wiele lat mieściły się w nim magazyny Muzeum Archeologicznego.

Plac Ćwiczeń początek XX w. źródło MM Wrocławia / rok 2019 fot. Jarek Ratajczak

– W latach 2014-2016 obiekt przeszedł gruntowny remont i został przystosowany do potrzeb Muzeum Teatru im. Henryka Tomaszewskiego. W 2016 roku przed wejściem do budynku odsłonięto rzeźbę Głowa Orfeusza według projektu wrocławskiego rzeźbiarza Theodora von Gosena (1873-1943).

Plac z charakterem

Plac dzięki dużej powierzchni (2,5 ha) idealnie nadawał się on nie tylko do przeprowadzania wojskowych musztr, ale także do organizowania defilad i uroczystości państwach. W połowie lat 40. XIX w. w pobliżu zaczęły powstawać budynki mieszczańskie, domy handlowe, pałace i kamienice. 

Plac łączył Stare Miasto z dynamicznie rozbudowującym się Przedmieściem Świdnickim (Schweidnitzer Vorstadt). Na placu urządzane wystawy i targi. W 1852 r. zorganizowano Śląską Wystawę Przemysłu (Schlesische Industrie-Ausstellung), a później cykliczne – Międzynarodowe Targi Maszyn Rolniczych, które miały na celu promocję rolnictwa i przemysłu dolnośląskiego. Ostatnie targi na placu Ćwiczeń odbyły się w 1913 r., później zostały przeniesione do Hali Stulecia.

Plac Ćwiczeń ok. roku 1914, źródło MM Wrocławia

– Pierwszy dom został wzniesiony w 1844 r. w północnej części placu. W latach 80. XIX w. zamieszkiwała go rodzina Bornów, a w 1882 r. urodził się w nim Max Born, późniejszy laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki. W 1853 r. przy ulicy Krupniczej powstała żydowska kamienica Pokoyhof, a w 1867 r. otwarto obok niej, a zarazem naprzeciwko Domu Stanów Śląskich (Sejmu Śląskiego), neogotycki gmach Nowej Giełdy (Neue Börse) – wylicza historyk.

Okazałe gmachy

W XIX w. przy placu budowane są okazałe gmachy: Teatru Miejskiego (późniejszej opery) i Komendantury Generalnej (nieistniejący, na lewo od wejścia do opery). Pierwsze lata XX w. w historii tego miejsca to także rozpoczęcie działalności Śląskiego Muzeum Przemysłu Artystycznego i Starożytności (Schlesisches Museum für Kunstgewerbe und Altertümer) w dawnym budynku Sejmu Śląskiego – obecnie w tym miejscu jest Narodowe Forum Muzyki.

– Dopełnieniem procesu powstawania budowli mieszczańskich w tym rejonie było wzniesienie w 1892 r. gmachu domu handlowego Monopol według projektu spółki Brost & Grosser w północno-wschodniej części placu. Dwa lata później powstał także przylegający do domu hotel – mówi historyk.

Nawiguj klikając w strzałki
/ 1938 r., Zamek Królów Pruskich we Wrocławiu podczas 1938 - Niemieckiego Święta Sportu i Gimnastyki / fotopolska.eu
/ Plac Wolności w 1875 roku / fotopolska.eu
/ Lata 1900-1910, uroczystości przed Zamkiem Królów Pruskich na placu Wolności z udziałem księcia Saksonii-Meiningen - Bernarda III Wettyna / fotopolska.eu
/ 1912 r. parada na Exerzierplatz we Wrocławiu. Źródło: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa
/ 1934 r., 20-lecie Radfahrerbund, Związku Rowerzystów / fotopolska.eu
/ Lata 1910-1911, targi maszynowe na placu Wolności / fotopolska.eu
/ 1870 r., wystawa koni przeznaczonych do celów wojskowych. W tle widoczny Pałac Królów Pruskich i Teatr Miejski. Fot. "Allgemeine Illustrirte Zeitung".
/ Gmach Sejmu Śląskiego widziany z pl.Wolności / fotopolska.eu
/ Lata 1895-1905, ulica Krupnicza z Nową Giełdą oraz Śląskim Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności / fotopolska.eu
/ 1920 r., Śląskie Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności / fotopolska.eu
/ Msza polowa na placu Wolności we wrześniu 1906 roku. Widok z budynku komendantury lub opery / fotopolska.eu
/ Plac Wolności i okolica w 1929 roku, źródło: Atlas architektury Wrocławia / fotopolska.eu
/ 1896 r. widok ze skrzyżowania Podwale-Świdnicka, w stronę opery / fotopolska.eu
/ Lata 1892-1896 , Świdnicka widziana z Podwala. Źródło: United States Library of Congress / fotopolska.eu
/ 1865, ul. Świdnicka w XIX w. Widok w kierunku Rynku. Z lewej strony budynek Komendantury, dalej Teatr Miejski (dziś Opera) i kościół św.Doroty. Źródło: Nieznany portret miasta Iwona Bińkowska, Marzena Smolak Wydawnictwo VIA Wrocław 1994 / fotopolska.eu
/ Lata 1920-1928, ul. Świdnicka koło budynku komendantury / fotopolska.eu
/ Lata 1867-1869, ul. Świdnicka na wysokości kościoła Bożego Ciała i budynku Generalnej Komendantury. Źródło: Muzeum Narodowe we Wrocławiu / fotopolska.eu
/ Teatr Miejski (opera), źródło: MM Wrocławia
/ Muzeum Zamkowe lata 20. XX w., źródło: MM Wrocławia
/ Plac Ćwiczeń, pocz. XX w., źródło: MM Wrocławia
/ Plac Zamkowy, lata 20. XX w., źródło: MM Wrocławia
/ Pocztówka początki XX w., źródło: MM Wrocławia
/ Teatr Miejski (opera) pocz. XX w., źródło: MM Wrocławia

Festung Breslau i Śląskie Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności

Podczas oblężenia Festung Breslau na pl. Zamkowym znajdowały się stanowiska niemieckiej artylerii i był on celem częstych nalotów radzieckich.

– Do destrukcji placu przyczynili się też sami obrońcy. Z rozkazu Karla Hankego, dolnośląskiego gauleitera NSDAP i komisarza Rzeszy do spraw obrony, wysadzony został gmach Śląskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności. Powodem decyzji była prawdopodobnie chęć uczynienia z placu Zamkowego pasu startowego dla samolotu, którym dowództwo planowało uciec z oblężonego Wrocławia – podkreśla historyk.

Ruiny Śląskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności w 1945 r. Dawniej Dom Stanów Śląskich, czyli Sejm Śląski. Źródło: MM Wrocławia / Narodowe Forum Muzyki, 23 maja 2019, fot. Jarek Ratajczak

Od gruzu i cegieł do targowiska

Tomasz Kozubek zaznacza, że po wojnie jako pierwszy z wrocławskich placów i ulic otrzymał polską nazwę - plac Wolności. W ten sposób nawiązano do uroczystej defilady dywizji II Armii Wojska Polskiego, która odbyła się tu już 26 maja 1945 roku.

Później plac stracił na znaczeniu. Został sprowadzony do roli składnicy cegieł odbudowywanego Wrocławia. Utworzono tu ponadto tymczasową linię wąskotorową do Dworca Świebodzkiego, którą transportowano gruz i cegły.

Z czasem składnicę przekształcono w Centralną Bazę Produkcji Pomocniczej. Miała ona służyć jako ośrodek dyspozycyjny materiałów budowlanych podczas powstawania Kościuszkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej oraz dzielnicy PKWN.

– W latach 60. i 70. XX w. plac Wolności służył jako miejsce kiermaszu książek w ramach Dni Oświaty, Książki i Prasy. Święto inaugurowano przeważnie 3 maja i trwało ono około dwóch tygodni. Po transformacji ustrojowej na placu Wolności istniało półlegalne i mało estetyczne targowisko, które zlikwidowano dopiero pod koniec lat 90. – dodaje historyk.

Pierwszym zrealizowanym projektem w XXI w. na placu był tzw. skatepark. Po śmiertelnym wypadku, do którego na nim doszło, został zamknięty w 2005 r.

Pałac Królewski – po remoncie

Od kwietnia 2009 r. w Pałacu Królewskim, dawnej siedzibie królów pruskich urządzono wystawę stałą „1000 lat Wrocławia”, która zajęła korpus główny oraz skrzydło wschodnie. Natomiast część zachodnia przeznaczona została na Galerię Wrocławskiej Sztuki XIX i XX w. oraz na wystawy czasowe poświęcone przede wszystkim historii oraz sztuce Wrocławia i Śląska od czasów najdawniejszych po współczesne.

 

1000 lat Wrocławia

1000 lat Wrocławia

Wystawa
Termin bezterminowo

Miejsce Pałac Królewski – Muzeum Historyczne

Zobacz
Otwarcie Pałacu Królewskiego i wystawy „1000 lat Wrocławia”, 18 kwietnia 2009 r., źródło: MM Wrocławia

– W roku 2008 zakończono siedmioletni remont i 19 kwietnia 2009 r. uroczyście otwarto Pałac Królewski i wystawę stałą „1000 lat Wrocławia”.

Budowa NFM

Niewielką część po średniowiecznych umocnieniach można oglądać dzisiaj dzięki przeprowadzonym w latach 2007–2009 badaniom archeologiczno-architektonicznym, związanym z budową Narodowego Forum Muzyki i parkingu podziemnego.

Podczas wykopalisk odkryto liczne fragmenty murów obronnych. W trakcie prac część z nich została rozebrana, a cegły wykorzystano do przygotowania ekspozycji ściennej na terenie parkingu. Natomiast odsłonięty przez archeologów niewielki odcinek muru wraz z zachowanymi fragmentami baszt łupinowych z XIV w. został nakryty taflami szkła, umożliwiającymi oglądanie wykopalisk.

20 kwietnia 2015 r., źródło: MM Wrocławia / 23 maja 2019 r., fot. Jarek Ratajczak

Dzień Wolności i Praw Obywatelskich – 4 czerwca 2019 r.

Dziś przy tym reprezentacyjnym miejskim skwerze są najważniejsze instytucje kultury. Organizowane są wydarzenia kulturalne, wystawy, koncerty czy widowiska operowe.

4 czerwca 2019 r. Wrocław świętował 30. rocznicę pierwszych częściowo wolnych  wyborów z 1989 r. W Dzień Wolności i Praw Obywatelskich, na pl. Wolności zorganizowano spotkanie pod hasłem Dzieci Wolności. Była to „lekcja” historii dla dzieci i młodzieży z wrocławskich szkół. Na zakończone odśpiewano hymn i ułożono flagę Polski.

Kalendarium pl. Wolności

  • w XIV w. wzniesiono w tym miejscu potężne fortyfikacje miejskie
  • od latach 50. XVIII plac jest częścią Pałacu Królewskiego
  • w 1807 r. po klęsce Prus w wojnie napoleońskiej zburzono mury miejskie, w pobliżu placu powstaje promenada
  • w 1852 r. na placu zorganizowano Śląską Wystawę Przemysłu
  • na początku XIX w. przy placu powstawiają: gmach Sejmu Śląskiego (w tym miejscu jest NFM), Teatru Miejskiego (późniejszej opery) i Komendantury Generalnej (nieistniejący, na lewo od wejścia do opery) oraz budynki mieszczańskie, domy handlowe, pałace i kamienice
  • 13 maja 1945 r. pożar muzeum w Pałacu Królewskim
  • w 1989 r. we wschodniej części placu w sąsiedztwie miejsca, gdzie kiedyś znajdowała się Generalna Komendantura, postawiono pomnik Ofiar Stalinizmu
  • lata 50. I 60. na placu jest składowisko materiałów budowlanych
  • w latach 60. i 70. XX w. plac Wolności służył jako miejsce kiermaszu książek w ramach Dni Oświaty, Książki i Prasy
  • początek lat 90. na placu funkcjonuje targowisko handlowe
  • w 2008 zakończono siedmioletni remont i 19 kwietnia 2009 r. uroczyście otwarto Pałac Królewski i wystawę stałą „1000 lat Wrocławia”
  • w maju 2011 r. przy placu odsłonięto pomnik ku czci rotmistrza Witolda Pileckiego
  • w 2015 r. zakończono budowę Narodowego Forum Muzyki
  • w 2016 w skrzydle południowym pałacu powstaje Muzeum Teatru im. Henryka Tomaszewskiego

Hotel Monopol – dawniej i dziś

Widok na poł-wsch placu Wolności, rok 1945, źródło: MM Wrocławia / 20 maja 2019 r. fot. Jarek Ratajczak

Pałac Królewski – dawniej i dziś

Lata 80. XX w., źródło: MM Wrocławia / maj 2019 r. fot. Jarek Ratajczak

Muzeum Teatru – dawniej i dziś

Lata 80. XX w., źródło: MM Wrocławia / maj 2019 r. fot. Jarek Ratajczak