9 września – Światowy Dzień FAS

Światowy Dzień FAS obchodzony corocznie 9 września, ma na celu uświadomienie przyszłym matkom skutków picia alkoholu w czasie ciąży. Przede wszystkim jego negatywnego wpływu na rozwój płodu, a w przyszłości na nieprawidłowy rozwój dziecka.


Badania przeprowadzone w Polsce przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w latach 2012-2014 dowodzą, że zaburzenia neuropsychiatryczne wynikające z picia alkoholu przez matkę w ciąży dotyczą około 2% dzieci w wieku 7-9 lat. Oznacza to, że FAS występuje znacznie częściej niż choroby spektrum autystycznego (1,5%) lub zespół Downa (0,1%) i stanowi duży procent pacjentów, wymagających wczesnej, wieloprofilowej opieki neuropsychiatrycznej.

Wideo zrealizowane na zlecenie Wydziału Zdrowia UM we Wrocławiu

Kryteria rozpoznania FAS dotyczą noworodka po porodzie. U niektórych dzieci postawienie diagnozy często nie jest możliwe, aż do momentu pojawienia się trudności w nauce i zaburzeń zachowania. Im później rozpoznane zostanie FAS, tym większe ryzyko nieprawidłowego rozwoju dziecka.

Obecnie jedną z podstawowych, szeroko stosowanych oraz bezpiecznych metod nieinwazyjnej diagnostyki prenatalnej są badania ultrasonograficzne. W niektórych przypadkach można podejrzewać FAS jeszcze w życiu płodowym.

Badania w czasie ciąży

W badaniu ultrasonograficznym w czasie ciąży można zauważyć wiele nieprawidłowości w budowie anatomicznej płodu, związane z piciem alkoholu przez matkę. Są to m.in: zanik korowy płatów czołowych, nieprawidłowy stosunek obwodu głowy płodu do obwodu brzucha oraz zaburzony wzrost półkul móżdżku (nieprawidłowy wymiar poprzeczny móżdżku płodu). Zkolei stopień uszkodzenia płodu jest prawdopodobnie zależny od czasu oraz ilości picia alkoholu przez kobietę w trakcie ciąży. 

Najczęstsze objawy FAS

W wielu przypadkach uzyskanie wiarygodnej informacji na temat picia alkoholu przez matkę w czasie ciąży jest niemożliwe, a próby zmuszania matki do przyznania się, że piła alkohol w ciąży należy uznać w najlepszym wypadku za brak delikatności ze strony lekarza. W tej sytuacji słusznie proponuje się pozostanie przy kryteriach dysmorfologicznych (wąska górna warga, wygładzenie rynienki nosowo-wargowej i wąskie szpary powiekowe), jako koniecznych i wystarczających do rozpoznania FAS.

W powyższych przypadkach oraz przy dodatnim wywiadzie dotyczącym spożywania alkoholu przez matkę, najczęstszymi objawami u dzieci z FAS są: deficyt uwagi (80%), problemy z pamięcią (73%) i nadpobudliwość (72%). U 1/6 dzieci z FAS obserwuje się również zachowania kompulsywne, występują samookaleczenia, trudności w kontroli emocji i napady agresji z uporczywymi zaburzeniami nastroju. Funkcjonowanie dziecka z FAS przebiega różnie w zależności od okresu rozwojowego.

U niektórych noworodków po urodzeniu może wystąpić alkoholowy zespół abstynencyjny, zwłaszcza jeżeli matki piły alkohol w czasie ciąży w dużych ilościach. U wielu niemowląt występuje wrażliwość na nowe bodźce, zwłaszcza dźwiękowe i dotykowe. W wyniku takich reakcji na bodźce zewnętrzne może wystąpić nadmierne stymulowanie układu nerwowego. Obserwuje się: nerwowość, zaburzenia snu, złoszczenie się, częsty płacz. Występuje też słabo rozwinięty odruch ssania, osłabienie mięśni przewodu pokarmowego i jako następstwo – trudności w połykaniu pokarmu oraz oddawaniu stolca. Dziecko przy tym słabo przybiera na wadze.

Poza tym niemowlęta z zespołem FAS często mają problemy z przywiązaniem do rodzica. Zaburzenia więzi skutkują wieloma problemami w późniejszym okresie rozwojowym.

Okres przedszkolny i szkolny

W okresie przedszkolnym występują objawy nadpobudliwości, często utrzymuje się nadwrażliwość na różnego rodzaju bodźce. Funkcje motoryczne i poznawcze dziecka pozostają na obniżonym poziomie. Dzieci łatwo się złoszczą, denerwują. Z powodu zaburzeń więzi często nie odróżniają osoby przyjaznej od wrogo nastawionej. Dzieci te nie są w stanie nawiązać prawidłowych relacji z rówieśnikami. Jednocześnie obce im jest poczucie zagrożenia.

W okresie szkolnym z klei, dzieci te mają trudności z dopasowaniem się do grupy rówieśniczej i podświadomie wybierają zabawy z młodszymi dziećmi, przez które są rzadziej odrzucane. Przy okazji ujawniają się u nich problemy z dostosowaniem się do zasad i przestrzeganiem norm społecznych.

Natomiast w okresie dojrzewania zaburzenia u tych dzieci nierzadko wymagają pomocy psychiatrycznej. Zmienia się budowa ciała, zanikają typowe cechy anatomiczne charakterystyczne dla FAS, pojawia się natomiast skłonność do tycia. Nasileniu ulegają zaburzenia zachowania, skłonność do okłamywania i kradzieży.

Trudności w budowaniu relacji społecznych

Dzieci z FAS nie identyfikują się z poczuciem winy, obwiniają często innych za swoje czyny, przerzucając odpowiedzialność. Mają trudności w budowaniu relacji. Chcąc się poczuć częścią grupy, zaimponować innym, łatwo ulegają sugestiom, szczególnie rówieśnikom o tzw. „negatywnych postawach społecznych”. W tym okresie zaczyna się często eksperymentowanie z alkoholem i narkotykami.

Jednak istotne znaczenie ma nie tylko środowisko, ale też postawy rodzicielskie. Występowanie w rodzinie nadużywania alkoholu lub narkotyków dodatkowo sprzyja sięganiu po używki. Brak prawidłowych wzorców rodzicielskich nasila ryzyko uzależnienia.

Diagnoza zaburzeń FAS

Spektrum zaburzeń FAS diagnozuje się, nie tylko w badaniu fizykalnym i neuropsychologicznym oraz na podstawie wywiadu odnośnie spożywania alkoholu, ale przede wszystkim poprzez wykluczenie innych zespołów związanych z podobnymi objawami. W związku z tym proces diagnostyczny, w tym przypadku, jest złożony i wielospecjalistyczny. W skład zespołu interdyscyplinarnego powinni wchodzić lekarze różnych specjalności (pediatra, neurolog, psychiatra, genetyk kliniczny, kardiolog), a także psycholog /neuropsycholog, terapeuta, neurologopeda oraz asystent rodziny.

Tekst: Dr n.med. Halina Flisiak-Antonijczuk, mgr Maria Śpiewak/Centrum Neuropsychiatrii „Neuromed” we Wrocławiu.



Zgłoś uwagę