Kościół św. Krzyża

Jeden z nielicznych w Europie gotyckich kościołów dwupoziomowych. Piękna, bogato rozczłonkowana bryła kościoła i skomplikowane, dziewięciopolowe sklepienia naw bocznych górnego kościoła czynią z niego perłę architektury gotyckiej. W prezbiterium górnego kościoła znajdował się niegdyś nagrobek fundatora, księcia Henryka IV Prawego (obecnie we wrocławskim Muzeum Narodowym), najwspanialszy przykład kompozycji nagrobnej z okresu średniowiecza. Tumbę zdobią postacie opłakujące księcia, a na płycie wierzchniej przedstawiony został on sam w rycerskiej zbroi, z tarczą i mieczem w dłoniach. Kościół ufundowany został 11 stycznia 1288 r. na pamiątkę zakończenia konfliktu księcia z biskupem Tomaszem II (1270-1292). W latach 1502-1538 scholastykiem kolegiaty świętokrzyskiej był Mikołaj Kopernik. W czasie wojny trzydziestoletniej kościół sprofanowany został przez stacjonujące na Ostrowie Tumskim wojska szwedzko-brandemburskie. W dolnym kościele urządzono wówczas stajnię. W czasie II wojny światowej komendant twierdzy planował natomiast urządzenie w dolnym kościele bunkra dowództwa.